علت ایجاد و ابتلا به واریس پا چیست؟ [مهمترین دلایل]

پاسخ به این سوال که علت واریس پا چیست و چرا به وجود می آید به عوامل مختلفی مانند ژنتیک، سبک زندگی، عوامل محیطی، شرایط جسمی و بیماری های زمینه ای بستگی دارد.

علت واریس پا معمولا نتیجه یک عامل نیست؛ بلکه ترکیبی از زمینه های ارثی، تغییرات مرتبط با سن و هورمون ها و عواملی است که فشار واردشده به سیاهرگ های پا را افزایش می دهند یا بازگشت خون به سمت قلب را دشوارتر می کنند. به همین دلیل، ممکن است دو نفر سبک زندگی مشابهی داشته باشند، اما فقط یکی از آن ها به واریس مبتلا شود.

این بیماری بر اثر ضعف و نارسایی عروق و سیاهرگ های پا ایجاد می شود. همان طور که می دانیم وظیفه سیاهرگ ها بازگرداندن خون حاوی دی اکسید کربن و مواد زائد از اندام ها به سمت قلب می باشد.

وقتی به دلایلی در دیواره این رگ ها و یا کارکرد دریچه هایی که از بازگشت خون به عقب جلوگیری می کنند، مشکل یا نقصی ایجاد شود؛ خون به طور کامل به سمت قلب حرکت نمی کند و مقداری از خون در سیاهرگ ها تجمع و سبب ایجاد فشار و تورم آن ها و در نتیجه واریسی شدن ورید می شوند.

راهنمای کامل واریس پا

با این حال، یک پرسش مهم باقی می ماند: چرا عملکرد دریچه ها یا دیواره سیاهرگ در بعضی افراد مختل می شود؟ پاسخ به مجموعه ای از عوامل ژنتیکی، هورمونی، سنی و شرایط زندگی مربوط است. بعضی از این عوامل زمینه ابتلا را فراهم می کنند و بعضی دیگر با افزایش فشار روی سیاهرگ های پا، احتمال بروز واریس را بیشتر می کنند.

عوامل موثر در ایجاد واریس پا

علت واریسی شدن رگ های پا

به طور کلی عوامل متعددی می توانند در ایجاد واریس پا نقش داشته باشند:

• عوامل ژنتیکی

۱- سابقه خانوادگی

یکی از عوامل مهم که در ابتلا به واریس نقش بسیار مهمی دارد، سابقه خانوادگی است و در صورتی که یکی از اعضای خانواده مبتلا به این بیماری باشند، احتمال ابتلا حدود ۹۰ درصد افزایش می یابد.

این ارتباط احتمالا به ویژگی های ارثی مرتبط با ساختار دیواره رگ ها، عملکرد دریچه های وریدی و زمینه ابتلا به اختلالات گردش خون وریدی مربوط است. البته وراثت به این معنا نیست که فرد حتما به واریس مبتلا خواهد شد؛ بلکه زمینه ابتلا را افزایش می دهد و عوامل دیگری نیز می توانند در بروز آن نقش داشته باشند.

البته ابتلا به بیماری هایی مثل فشارخون، بیماری های قلبی و عروقی یا حتی متابولیک در خانواده نیز شانس ابتلا به بیماری واریس را بیشتر خواهد کرد.

۲- ضعف دریچه های وریدی

بعضی افراد به طور مادرزادی دارای ضعف و نارسایی در دریچه های وریدی هستند که باعث اختلال در جریان خون و تجمع آن در رگ ها می شود.

۳-  نژاد

برخی تحقیقات و مطالعات نشان می دهند که بعضی نژادها نسبت به ابتلا به واریس مستعدتر می باشند. به طور مثال واریس به طور کلی در کشورهای غربی و توسعه‌ یافته یا سفیدپوستان شیوع بیشتری دارد.

• عوامل خطر محیطی

۱- ضربه و آسیب

گاهی ضربه و آسیب ناشی از تصادف، برخورد با یک جسم و یا تمرینات ورزشی می تواند باعث تحریک این اختلال شود. انواع آسیب هایی که می توانند باعث واریس شوند:

- شکستگی استخوان پا که می تواند به رگ های اطراف آسیب بزند.

- پیچ خوردگی مچ پا سبب صدمه به رگ های کوچک اطراف مچ می شود.

- ضربه مستقیم به ساق پا ممکن است رگ های عمیق تر را تحت تاثیر قرار دهد.

- رگ های واریسی اطراف برش عمل جراحی و اسکار عمل به وجود می آیند.

این آسیب ها می توانند به این طریق باعث واریس شوند:

- آسیب به دریچه های وریدی: گاهی ضربه شدید به پا می تواند به دریچه های لانه کبوتری که وظیفه جلوگیری از رفلاکس و برگشت خون به سمت پاها را دارند، صدمه وارد کند. بنابراین رگ ها واریسی شده و به دلیل تجمع خون، متورم و پیچ خورده می شوند.

- التهاب رگ ها: ضربه به پا می تواند باعث آسیب به دیواره رگ ها، التهاب و ضعف عروق پا شود.

۲- حرارت زیاد و گرما

قرار گرفتن در معرض حرارت زیاد به صورت طولانی مدت، مانند داشتن مشاغلی که مستلزم قرار گرفتن در زیر نور آفتاب شدید و یا حرارت بالا هستند و یا سونا، حمام داغ و نزدیک بودن پا به بخاری می تواند سبب اتساع و گشاد شدن رگ ها و افزایش فشار به آن ها شود. اگر برایتان این سوال مطرح است که چرا گرما برای واریس پا خوب نیست کلیک کنید.

۳- پوشیدن لباس یا کفش تنگ

پوشیدن لباس به خصوص جوراب، جوراب شلواری و یا کفش های نامناسب و تنگ بر روی گردش خون در پاها تاثیر می گذارد و خطر واریس پا را افزایش می دهد. پوشیدن کفش های نامناسب و پاشنه بلند نیز به دلیل این که سبب تنبلی عضله ساق پا می شود، برگشت خون از پا به قلب به خوبی انجام نمی شود.

• عوامل مرتبط با سبک زندگی

۱- ایستادن یا نشستن طولانی مدت

باقی ماندن در یک وضعیت ثابت برای مدت طولانی می تواند بازگشت خون از پاها به سمت قلب را سخت تر کند. هنگام ایستادن طولانی، فشار ناشی از نیروی جاذبه بر سیاهرگ های پا بیشتر احساس می شود. در نشستن طولانی نیز کاهش فعالیت عضلات ساق پا می تواند به کم شدن کمک این عضلات به بازگشت خون منجر شود.

عضلات ساق پا هنگام حرکت مانند یک پمپ طبیعی عمل می کنند و با انقباض خود به جابه جایی خون در سیاهرگ ها کمک می کنند. وقتی این عضلات برای مدت طولانی فعالیت کافی ندارند، این کمک کمتر می شود.

بنابراین، مشاغل یا فعالیت هایی که فرد را ساعت های زیادی سرپا یا پشت میز نگه می دارند، می توانند با افزایش خطر مشکلات وریدی مرتبط باشند. البته ایستادن یا نشستن طولانی به تنهایی به این معنا نیست که فرد حتما دچار واریس خواهد شد.

۲- چاقی و اضافه وزن

چاقی فشار زیادی به رگ های پا وارد می کند و آن ها را در معرض ابتلا به واریس ناشی از چاقی و اضافه وزن قرار می دهد. البته منظور از چاقی توده بدنی یا BMI است که به خصوص اگر بیشتر از ۳۰ باشد می تواند باعث واریس شود.

چاقی ممکن است با کاهش تحرک نیز همراه باشد؛ موضوعی که فعالیت پمپ عضلانی ساق پا را کمتر می کند. ترکیب این شرایط می تواند در افزایش فشار وریدی نقش داشته باشد.

البته واریس فقط در افراد دارای اضافه وزن ایجاد نمی شود. افراد با وزن طبیعی نیز ممکن است به دلیل وراثت، افزایش سن، بارداری یا عوامل دیگر دچار واریس شوند.

۳- بارداری

بارداری یکی از شرایط شناخته شده مرتبط با افزایش احتمال واریس است. در این دوره، چند تغییر هم زمان رخ می دهد که می توانند بر سیاهرگ های پا اثر بگذارند.

نخست اینکه حجم خون در گردش افزایش پیدا می کند تا نیازهای بدن مادر و جنین تامین شود. هم زمان، تغییرات هورمونی می توانند بر ویژگی های دیواره عروق اثر بگذارند. با پیشرفت بارداری نیز بزرگ شدن رحم می تواند بر وریدهای ناحیه لگن فشار وارد کند و بازگشت خون از پاها را سخت تر کند.

احتمال بروز واریس در بارداری های بعدی نیز ممکن است بیشتر شود. با این حال، بروز واریس در دوران بارداری برای همه افراد یکسان نیست و سابقه خانوادگی، سن و سایر عوامل خطر هم اهمیت دارند.

بنابراین در بارداری سه عامل مهم تغییرات هورمونی و فیزیولوژیکی، افزایش حجم خون داخل عروقی، وزن و فشار ایجاد شده در ناحیه لگن و عروق پا در دوران بارداری، فشار زیادی به رگ های پا وارد می کند و موجب واریس حاملگی می شود.

۴- کم تحرکی یا بی تحرکی طولانی مدت

فعالیت عضلات ساق پا به حرکت خون در سیاهرگ ها کمک می کند. در سبک زندگی کم تحرک، این عضلات کمتر فعال می شوند و کمک آن ها به بازگشت خون کاهش می یابد.

کم تحرکی ممکن است در کنار اضافه وزن و نشستن طولانی، خطر مشکلات وریدی را افزایش دهد. با این حال، باید بین عامل خطر و علت مستقیم تفاوت قائل شد: کم تحرکی به تنهایی ثابت نمی کند که فرد دچار واریس خواهد شد و افراد فعال نیز ممکن است به دلایل ژنتیکی یا سایر عوامل به آن مبتلا شوند.

علاوه بر این افرادی که به دلایلی مانند استراحت بعد از جراحی، کهولت سن یا به دلیل آتل یا گچ پای طولانی مدت بی تحرک هستند مستعد ابتلا به این بیماری هستند.

۵- ورزش نامناسب

انجام فعالیت ها و ورزش هایی که فشار زیادی به پاها و عروق آن ایجاد می کنند مثل وزنه برداری که باعث فشار به عضلات شکم و کند شدن جریان خون از سمت پاها به قلب می شود نیز از جمله عوامل خطر محسوب می شوند.

۶- رژیم غذایی نامناسب

مصرف بیش از اندازه چربی، قند، نمک و استفاده از غذاهای فرآوری شده می توانند سلامت رگ ها و کارایی آن ها را تحت تاثیر قرار دهند و عوامل ایجاد کننده بیماری های عروقی از جمله واریس پا باشند. حتی بعضی تحقیقات عنوان می کنند که کمبود بعضی از ویتامین ها هم می تواند در ضعیف شدن ساختار وریدی نقش داشته باشد و مقاله کمبود چه ویتامینی باعث واریس پا می شود؟ را در این زمینه به شما پیشنهاد می کنیم.

۷- مصرف سیگار و الکل

مصرف سیگار یا الکل باعث ایجاد ضعف در دیواره رگ ها و عروق می شود و در دراز مدت صدمات جدی به آن ها وارد می کند.

۸- مصرف برخی داروها

بعضی از داروهای هورمونی به خصوص قرص های ضد بارداری، تنظیم قاعدگی، بهبود علائم یائسگی، کورتیکواستروئیدها می توانند در ایجاد این بیماری کمک کننده باشند.

۹- عادت و سبک نشستن غلط

عادت انداختن پاها روی هم تاثیر بد و نامطلوبی روی رگ ها پا می گذارد و در طولانی مدت می تواند از عوامل ایجاد کننده واریس باشد.

۱۰- کاهش وزن شدید و ناگهانی

کاهش وزن شدید و ناگهانی مانند جراحی‌ های لاغری یا رژیم‌ های سخت، اگرچه فشار مکانیکی چاقی را کم می‌ کند، اما با از دست رفتن بافت‌ های حمایتی عروق، افت حجم عضلات ساق پا و تضعیف پمپ عضلانی، به هم خوردن تعادل هورمونی و حتی خطر کم‌ آبی و غلظت خون، می‌ تواند سیستم وریدی را ضعیف کرده و خود به یکی از عوامل تشدیدکننده یا بروز واریس تبدیل شود.

بیشتر بخوانید: اسلیو معده و واریس پا

• عوامل جسمی و بیماری های ایجاد کننده واریس پا

۱- بیماری ها

برخی بیماری ها مانند دیابت، بیماری های قلبی، بیماری های کبدی، نارسایی کلیوی، اختلالات انعقادی خون و یبوست مزمن می توانند زمینه ساز نارسایی در رگ ها و افزایش احتمال ابتلا به واریس پا شوند. مقاله آیا دیابت باعث واریس می شود؟ یکی از این بیماری ها را مورد بررسی قرار داده است.

۲- افزایش فشار داخل شکم و داخل عروق

عواملی مانند سرفه مزمن، یبوست، فشارخون، بزرگی پروستات و چاقی که باعث زیاد شدن فشار داخل شکم و عروق همچنین آسیب به دیواره رگ ها می شوند نیز از عوامل زمینه ساز می باشند.

برای اطلاعات بیشتر از ارتباط واریس و یبوست کلیک کنید.

۳- انسداد ورید داخل لگن

توده های لگنی، فشار رحم در بارداری و سندرم می-ترنر از جمله عواملی هستند که باعث انسداد رگ داخل لگن می شوند و احتمال ابتلا به واریس پا را بیشتر می کنند.

۴- لخته شدن خون و ترومبوز در وریدهای عمقی پا(DVT)

سابقه ترومبوز ورید عمقی می تواند عملکرد طبیعی سیستم وریدی را مختل کند. لخته خون در وریدهای عمقی ممکن است به دریچه ها آسیب بزند یا باعث ایجاد اختلال طولانی مدت در بازگشت خون شود.

در چنین شرایطی، فشار وریدی ممکن است افزایش پیدا کند و زمینه برای مشکلات مزمن وریدی فراهم شود. این وضعیت با واریس معمولی که بیشتر به اختلال عملکرد دریچه های وریدهای سطحی مربوط است، یکسان نیست؛ اما می تواند در بروز برخی مشکلات وریدی ثانویه نقش داشته باشد.

۵- تغییرات هورمونی

هورمون ها تاثیر زیادی در عملکرد رگ ها دارند بنابراین این عامل زنان را به دلیل وجود دوران قاعدگی، بارداری و یائسگی نسبت به مردان بیشتر در معرض خطر قرار می دهد. 

۶- جنسیت

تحقیقات زیادی نشان دادند که  واریس زنان نسبت به مردان به دلایلی مثل آناتومی و شکل بدن، بارداری و تغییرات هورمونی، بیشتر اتفاق می افتد. البته این به این معنی نیست که مردان مبتلا به واریس پا نمی شوند!

۷- افزایش سن

با افزایش سن، بافت های بدن به تدریج تغییر می کنند و دیواره و دریچه های سیاهرگ نیز ممکن است بخشی از استحکام و کارایی خود را از دست بدهند. در نتیجه، احتمال اختلال در بازگشت خون از پاها افزایش پیدا می کند.

به همین دلیل، واریس در سنین بالاتر شایع تر است. با این حال، واریس محدود به سالمندان نیست و ممکن است علت واریس پا در جوانی نیز توسط یکی از عواملی که نام بردیم ایجاد شود؛ به ویژه اگر فرد سابقه خانوادگی یا عوامل خطر دیگری داشته باشد.

سن به تنهایی علت قطعی واریس نیست، اما یکی از عوامل مهمی است که احتمال ابتلا را افزایش می دهد. طبق آمار این بیماری در افراد ۷۰ ساله ۸۰ درصد می باشد که رابطه مثبت سن با واریس را تایید می کند.

آیا واریس پا همیشه یک علت مشخص دارد؟

خیر. در بسیاری از افراد، نمی توان یک عامل واحد را به عنوان علت قطعی معرفی کرد. ممکن است فردی زمینه ارثی داشته باشد و افزایش سن یا بارداری نیز احتمال بروز واریس را بیشتر کند. در فرد دیگری، سابقه آسیب وریدی یا مجموعه ای از عوامل متفاوت نقش داشته باشند.

همچنین، وجود یک عامل خطر به معنای ابتلای حتمی نیست. برای مثال، همه افرادی که ساعت های زیادی سرپا هستند دچار واریس نمی شوند و همه افراد مبتلا به واریس نیز اضافه وزن ندارند.

نکته مهم این است که عوامل خطر با علت مستقیم یکسان نیستند. بعضی عوامل در ایجاد اختلال عملکرد دریچه ها نقش نزدیک تری دارند، در حالی که برخی دیگر تنها با افزایش احتمال بروز مشکل یا تشدید فشار وریدی مرتبط هستند.

بیمارانی هم که به کلینیک درمان واریس دکتر بهنام واقفی مراجعه می کنند، هر کدام به دلایل و علت های متفاوتی مبتلا به واریس پا شده اند، اگر چه بعضی از عوامل نقش بیشتری دارند.

تفاوت علت واریس پا

از نظر پزشکی، مشکلات وریدی به دو دسته کلی تقسیم می‌ شوند که دانستن تفاوت آن‌ ها دیدگاه دقیق تری به ما می‌ دهد:

• واریس اولیه: شایع‌ ترین شکل واریس است که عمدتاً ریشه در ضعف ارثی دیواره عروق، نقص مادرزادی دریچه‌ها یا افزایش سن دارد. در این حالت، رگ‌ها به خودی خود و به مرور زمان خاصیت ارتجاعی‌ شان را از دست می‌ دهند.

• واریس ثانویه: این نوع واریس نتیجه یک اتفاق یا بیماری مشخص قبلی است. برای نمونه، سابقه ترومبوز ورید عمقی (DVT) یا لخته شدن خون، آسیب‌های شدید فیزیکی و توده‌ های لگنی می‌ توانند مسیر طبیعی جریان خون را مسدود کرده و با بالا بردن شدید فشار وریدی، باعث ایجاد واریس‌ های ثانویه شوند.

جمع بندی

پاسخ به این سوال که علت واریس پا چیست به عوامل متعدد و مختلفی مانند ژنتیک، سبک زندگی، عوامل محیطی، شرایط جسمی و بیماری های زمینه ای بستگی دارد. بنابراین باید با توجه به هر کدام از این عوامل احتمال خطر را در نظر بگیرید و نسبت به پیشگیری و درمان آن اقدام کنید.

سوالات متداول

علت اصلی واریس پا چه عاملی است؟

نمی توان یک علت واحد را برای ایجاد واریس پا در همه افراد معرفی کرد؛ زیرا این مشکل معمولا تحت تاثیر مجموعه ای از عوامل ایجاد می شود. اختلال در عملکرد دریچه های سیاهرگی و تجمع خون در رگ ها، سازوکار اصلی شکل گیری واریس است.

اما عواملی مانند وراثت، افزایش سن، بارداری، اضافه وزن و ایستادن یا نشستن طولانی مدت می توانند احتمال ابتلا را افزایش دهند. بنابراین، علت واریس در هر فرد ممکن است متفاوت باشد و به ترکیبی از عوامل زمینه ای و شرایط زندگی او بستگی داشته باشد.

علت واریس های ریز در پا چیست؟

واریس های ریز پا که معمولا به شکل خطوط قرمز، آبی یا بنفش زیر پوست دیده می شوند، ممکن است از مویرگ های گشادشده یا رگ های سطحی کوچک ایجاد شوند. عوامل ژنتیکی، تغییرات هورمونی، افزایش سن و بارداری می توانند در بروز آن ها نقش داشته باشند. البته همه رگ های ریز قابل مشاهده، واریس واقعی نیستند و علت دقیق آن ها به نوع رگ و وضعیت عروق بستگی دارد.

علت زیاد شدن واریس پا چه می تواند می تواند باشد؟

زیاد شدن یا گسترش واریس پا می تواند با پیشرفت اختلال عملکرد دریچه های سیاهرگی و افزایش فشار در رگ ها مرتبط باشد. سابقه خانوادگی، افزایش سن، بارداری، اضافه وزن و ایستادن یا نشستن طولانی ممکن است در این روند نقش داشته باشند. با این حال، افزایش تعداد یا اندازه رگ های برجسته همیشه به معنای پیشرفت یکسان بیماری نیست و در صورت تغییرات قابل توجه، بهتر است وضعیت عروق توسط پزشک بررسی شود.

آیا لاغر بودن یا ورزشکار بودن باعث عدم ابتلا به واریس می شود؟

یک باور رایج وجود دارد که واریس فقط سراغ افراد دارای اضافه وزن یا کم‌ تحرک می‌ رود. اما واقعیت این است که حتی اگر وزن مناسب و تناسب اندام داشته باشید، باز هم ممکن است به دلیل عوامل دیگری به واریس مبتلا شوید.